سه شنبه 11 آذر 1399 شمسی /12/1/2020 9:08:12 PM

جوک سازی عموما نتیجه یاس از عملکرد حکومت است. یعنی ناامیدی از همان پدری است که او را حلال همه مشکلات می شمردند. در پسِ همه این لطیفه سازی ها، یک تصور و نگرش سیاسی وجود دارد، اینکه جامعه (به درست یا غلط) احساس می کند که به لحاظ نبوغ، آگاهی، شایستگی و بویژه دانش فنی از حکومت باسوادتر، مدرن تر وجلوتر است.
چرا در ایران، این همه لطیفه سیاسی ساخته می شود؟

این روزها، بخش زیادی از مردم ایران با ساخت و انتشار چند جوک و طنز سیاسی از کنار جدی ترین و تلخ ترین واقعیت های سیاسی و اجتماعی موجود جامعه عبور می کنند تا به قول خودشان تحمل مشکلات را ممکن تر سازند اما اینکه عده ای در قدرت «گاف» بدهند و عده ای بیرون از قدرت « جوک» بسازند، چه عواقبی دارد  و اساسا تا کجا قابل استمرار است؟

طنازی البته جزئی از روحیه و فرهنگ پسندیده مردم ایران و بخشی از مهارت های کلامی و ارتباطی آنان است اما آنچه اکنون تحت عنوان لطیفه سازی و لطیفه گویی سیاسی در میان عموم مردم جاری است، چیزی فراتر از اینها و در حقیقت نوعی اعتراض نرم و سرپوشیده به سیاست ها و اقدامات حکومت و یا رفتار برخی از اعضای طبقه حاکمه است.

مخالفت و یا سوء تفاهم میان مردم و حکومت، پدیده جدیدی نیست و ریشه در خصلت اپوزیسیون سازی در درون فرهنگ سیاسی ایران دارد که از پیش زمینه های تاریخی و مذهبی برخوردار است. در این نوشته اما تلاش شده است تا این نگرش و رفتار جاری در میان نخبگان، کنشگران سیاسی و طیف گسترده مردم، از منظر روانشناسی سیاسی و بویژه تئوری «شخصیت اقتدار طلب» «تئودور آدورنو» توضیح داده شود.

شخصیت اقتدارطلب مورد نظر آدرنو که در نقطه مقابل «شخصیت دموکراتیک» مورد نظر « هارولد لاسول» قرار می گیرد، شخصیتی است که در کودکی سرکوب شده و وقتی بزرگ می شود همیشه در صدد انتقام گیری از دیگران است. این تیپ شخصیتی در مقابل افراد دارای زور و قدرت، بسیار مطیع و مهربان ظاهر می شوند اما در برابر افراد ضعیف و زیر دست خود، معمولا به خشونت و زور گویی بی حد و حصر روی می آورند.

 «آدرنو » وجود چنین ویژگی هایی در شخصیت «آدولف هیتلر» را یکی از مهمترین عوامل ظهور و گسترش فاشیسم در آلمان دانسته است. از نظر روانشناسی سیاسی «شخصیت اقتدار طلب» ریشه در دوران کودکی افرادی دارد که زیر سلطه پدری قدرتمند پرورش یافته اند. سلطه پدر در حوزه­های گوناگون زندگی فرد، هرگونه فرصت ابراز وجود را از او گرفته و او را تحقیر و منزوی کرده است.

افراد سرکوب شده در کودکی، وقتی به بزرگسالی می رسند دولت و حکومت را استمرار سلطه پدر می دانند. از نظر این افراد حکومت به مثابه پدری قدرتمند همچنان حلال  همه مشکلات است. اما به محض اینکه به ضعف ها و محدودیت های حکومت در حل مشکلات، وقوف می یابند، به واکنش های عصبی و نا امیدانه علیه قدرت دست می زنند و در صدد انتقام گیری از دولت و زندگی اجتماعی و سیاسی برمی آیند.

 شخصیت اقتدارگرا همچنین با دو ویژگی پارادوکسیکال یعنی «سلطه­ جویی» و «تسلیم ­طلبی» نیرویی مستعد، برای هرنوع شورش و بحران درهنگامه ضعف حکومت است. این افراد معمولا حاضر به تبعیت از هیچ هنجار و قاعده و نهادی نیستند، بنابر این با تخریب نهادهای قانونی و یا رسمی مثل انجمن ها و احزاب زمینه را برای رویارویی مستقیم مردم با حکومت و در نتیجه گسترش خشونت و منازعه در سطح جامعه فراهم می سازند.

 شخصت اقتدارگرا، اگر با توسل به درگیری و خشونت به قدرت برسد، از استعداد زیادی برای ساخت جامعه توده گرا و غیر دموکراتیک برخوردار است. حتی آنهایی که با پشتوانه احزاب و الیت سیاسی به قدرت رسیده اند، بعد از تصرف قدرت، اقدام به تخریب احزاب و تحقیر نخبگان کرده و  دوست دارند بی واسطه با توده های سازمان نیافته مردم در ارتباط باشند.

حالا با انطباق این نظریه با جامعه ایران، می توان ادعا کرد که ویژگی های درونی برخی کنشگران عرصه سیاست این با خصوصیات شخصیت اقتدارطلب آدرنو اشتراکات زیادی دارد .خانواده ایرانی عموما ساختی پدر سالارانه دارد بنابراین سلطه و شیخوخیت توام با احترام پدر، همیشه ودرهمه ابعاد زندگی سیاسی ایرانیان حضور داشته است.

 جلوه اصلی شخصیت اقتدارگرا در نوع نگاه آنان به حکومت و انتظاراتشان از آن نهفته است .ایرانیان در مقابل حکومت ها قرن ها رفتار مشابه و مبتنی بر ترس، سکوت وگاه تمسخر داشته اند. آنجا که به آنان فرصت حرف زدن و انتخاب داده می شود عموما سکوت و یا بی تفاوتی پیشه می کنند و یا به جدال ها و کشمکش های بیهوده با یکدیگر مشغول می شوند اما در خلوت خودشان تا می توانند در قالب طنز و لطیفه رفتارهای حکومت را به سخره می گیرند و نهایتا وقتی از ضعف وعدم کارایی حکومت مطمئن شدند، دست به شورش می زنند.

به عبارتی ایرانی ها خیلی با قدرت حاکمه وارد دیالوگ و تعامل و یا تضاد و تعارض آشکار نمی شوند و بیشتر مایلند تا انتقاد و اعتراض خودشان را به شیوه غیر مسقیم و سرپوشیده و در قالب ساختن جوک ها، لطیفه ها و اشعار و تصاویر طنز آمیز بیان کنند. این شیوه محدود به دوره خاصی نبوده و از عبیدزاکانی گرفته تا ایرج میرزا و توفیق و گل آقا و نیز تاکنون استمرار یافته است.

جوک سازی عموما نتیجه یاس از عملکرد حکومت است. یعنی ناامیدی از همان پدری است که او را حلال همه مشکلات می شمردند. لطیفه سازی علیه حکومت البته تا آنجا که به کاهش آلام و فشارهای روحی و روانی شهروندان منجر شود، امری عادی و حتی ممکن است مانع از انفجار اجتماعی وشورش های سیاسی شود. اما همیشه اینگونه نخواهد بود، ضمن اینکه نفسِ این کار هم به معنای وجود درجه ای از  اختلال در روابط جامعه و حکومت است.

در پسِ همه این لطیفه سازی ها، یک تصور و نگرش سیاسی وجود دارد، اینکه جامعه (به درست یا غلط) احساس می کند که به لحاظ نبوغ، آگاهی، شایستگی و بویژه دانش فنی از حکومت باسوادتر، مدرن تر وجلوتر است. شکاف میان نوع آگاهی های جامعه و حکومت در ایران، واقعیتی است که همیشه وجود داشته است. مثلا حکومت قاجاریه از مردم سنتی تر بود اما دولت مدرن تاسیس شده در دوره رضاشاه، از جامعه وقت باسواد تر و پیشرفته تر بود.

نکته متفاوت از قبل شاید این باشد که امروزه حتی کارگزاران حکومتی نیز به ساخت و ترویج لطیفه های سیاسی علیه سیاستگذاری ها، گفته ها و یا رفتارهای مقامات و صاحب منصبان مبادرت می ورزند. به عبارتی آنهایی که در قدرت شریکند نیز در بیرون از فضاهای رسمی و اداری، مایلند تا در جبهه جوک سازی مقابل حکومت قرار بگیرند.

 هر چند لطیفه سازی نوعی اعتراض نرم و نشانه ای از نارضایتی است اما در عمل شاید خیلی راهگشای حوزه سیاست نباشد و چه بسا تبدیل چالش های جدی سیاسی و اجتماعی به مسائل فان و سرگرمی، مانع از ضرورت انجام نقد سیاسی عمیق و منصفانه به عملکرد حکومت و مانع از انجام بهنگام نواقص موجود در فرایند حکمرانی مطلوب شود. ضمن اینکه می تواند به گسترش بی اعتمادی و ایجاد گسست بیشتر در رابطه میان حکومت و مردم نیز منجرشود.

در مجموع لطیفه سازی سیاسی کنش موقتی مردم بی قدرت در مقابل صاحبان قدرت است و باید تدابیری اندیشید تا از طریق ایجاد نهادهای سیاسی با دوام مثل احزاب و انجمن ها، میزانی از قدرت به جامعه منتقل شود تا با مشارکت بیشتر آنان در فرایندهای تصمیم گیری، «لطیفه سازی» پنهان به «سیاست ورزی» آشکار و موثر تبدیل شود


قاسم خرمی

مطالب مرتبط



نظر تایید شده:0

نظر تایید نشده:0

نظر در صف:0

نظرات کاربران

نظرات کاربران برای این مطلب فعال نیست

آخرین عناوین